تجهیزات حفاظت پرتویی یکی از مهمترین بخشهای ایمنی در مراکز رادیولوژی، بیمارستانها، اتاقهای عمل، مراکز دندانپزشکی و سایر محیطهایی هستند که از اشعه ایکس استفاده میکنند. تجهیزاتی مانند روپوش و جلیقه سربی، محافظ تیروئید، پاراوان سربی، شیشه سربی، عینک محافظ پرتویی و برخی محافظهای دیگر برای کاهش مواجهه کارکنان و در شرایط لازم بیماران با پرتوهای یونساز به کار میروند.
اما خرید تجهیزات سربی استاندارد بهتنهایی کافی نیست. نحوه استفاده، حمل، تمیز کردن، انبار کردن و بررسی دورهای این تجهیزات تأثیر زیادی بر حفظ وضعیت فیزیکی و عملکرد حفاظتی آنها دارد. برای مثال، تا کردن مداوم یک روپوش سربی یا قرار دادن اجسام سنگین روی آن میتواند به لایه داخلی آسیب وارد کند. ضربه شدید به شیشه سربی یا پاراوان نیز ممکن است باعث ایجاد آسیبهایی شود که نیاز به ارزیابی تخصصی دارند.
به همین دلیل هر مرکز درمانی که از تجهیزات حفاظت پرتویی استفاده میکند، بهتر است برنامه مشخصی برای نگهداری و بازرسی تجهیزات سربی داشته باشد.
چرا نگهداری تجهیزات سربی اهمیت دارد؟
تجهیزات حفاظت پرتویی معمولاً برای استفاده طولانیمدت خریداری میشوند. اگر این محصولات بهدرستی نگهداری شوند، میتوانند برای مدت قابل توجهی قابل استفاده باقی بمانند؛ اما استفاده نادرست ممکن است عمر مفید آنها را کاهش دهد.
موضوع مهمتر این است که آسیب همیشه از روی ظاهر تجهیزات قابل تشخیص نیست. برای مثال، ممکن است پوشش خارجی یک روپوش سالم به نظر برسد اما لایه حفاظتی داخلی آن دچار مشکل شده باشد.
به همین دلیل نگهداری تجهیزات سربی دو هدف اصلی دارد: جلوگیری از آسیبهای قابل پیشگیری و شناسایی مشکلات احتمالی پیش از ادامه استفاده از وسیله.
روش صحیح نگهداری روپوش سربی
روپوش سربی یکی از تجهیزاتی است که بیش از سایر محصولات در معرض استفاده روزانه قرار میگیرد. پزشکان، تکنسینهای رادیولوژی و کارکنان اتاق عمل ممکن است بارها در طول یک شیفت آن را بپوشند و کنار بگذارند.
یکی از مهمترین نکات، خودداری از تا کردن روپوش سربی است. ایجاد خمهای شدید و تکرارشونده میتواند به مواد حفاظتی داخلی فشار وارد کند.
بهتر است روپوش پس از استفاده روی آویز مخصوص و متناسب با وزن آن قرار گیرد. آویز باید به اندازه کافی پهن و مقاوم باشد تا وزن روپوش به شکل مناسبی توزیع شود.
روپوش نباید روی زمین، لبه تخت، صندلی یا زیر سایر تجهیزات رها شود.
آیا میتوان روپوش سربی را تا کرد؟
برای نگهداری معمول، بهتر است از تا کردن شدید و طولانیمدت روپوش خودداری شود، مگر اینکه دستورالعمل سازنده محصول روش دیگری را مجاز دانسته باشد.
قرار دادن روپوش تاخورده زیر وسایل سنگین یا نگهداری طولانی آن در شرایطی که لایه داخلی تحت فشار است، روش مناسبی محسوب نمیشود.
اگر مرکز فضای محدودی دارد، بهتر است به جای تا کردن تجهیزات، محل مناسبی برای نصب آویزهای مخصوص در نظر گرفته شود.
نگهداری صحیح جلیقه و دامن سربی
مدلهای دوتکه معمولاً شامل جلیقه و دامن محافظ هستند. هر دو قسمت باید پس از استفاده در محل مناسب قرار داده شوند.
استفاده از آویزهای مقاوم یا سیستم نگهدارندهای که توسط سازنده توصیه شده است، میتواند از ایجاد فشار غیرضروری روی تجهیزات جلوگیری کند.
همچنین هنگام پوشیدن و خارج کردن جلیقه و دامن نباید آنها را با فشار شدید کشید. بستها، زیپها و اتصالات نیز باید بهصورت دورهای بررسی شوند.
روش نگهداری محافظ تیروئید
محافظ تیروئید به دلیل ابعاد کوچک ممکن است بیشتر در معرض نگهداری نامناسب قرار گیرد. گاهی این محصول پس از استفاده روی میز یا داخل کشو قرار داده میشود و تجهیزات دیگری روی آن گذاشته میشوند.
بهتر است برای محافظهای تیروئید نیز محل مشخصی در نظر گرفته شود تا خم یا فشرده نشوند.
سطح آنها باید تمیز نگه داشته شود و اتصالات یا بستهای محصول نیز بهصورت دورهای بررسی شوند.
چگونه تجهیزات سربی را تمیز کنیم؟
تجهیزات حفاظت پرتویی ممکن است با لباس کارکنان، پوست، تخت بیمار یا سطوح مختلف تماس داشته باشند و به همین دلیل نیاز به تمیزکاری دارند.
اما نکته بسیار مهم این است که برای همه محصولات نمیتوان یک ماده شوینده یا ضدعفونیکننده واحد توصیه کرد.
نوع روکش خارجی و مواد داخلی محصولات مختلف متفاوت است. بنابراین روش تمیز کردن و ضدعفونی باید مطابق دستورالعمل سازنده انجام شود.
استفاده از مواد بسیار قوی، حلالها یا ترکیباتی که سازنده تأیید نکرده است ممکن است باعث تغییر رنگ، ترک خوردن یا آسیب به سطح خارجی شود.
از خیساندن تجهیزات سربی خودداری کنید
روپوش، جلیقه و محافظهای سربی معمولاً نباید مانند لباسهای معمولی داخل آب قرار داده یا در ماشین لباسشویی شسته شوند، مگر اینکه سازنده محصول صراحتاً روش دیگری را تعیین کرده باشد.
نفوذ مایعات یا استفاده از روشهای شستوشوی نامناسب میتواند به ساختار محصول آسیب وارد کند.
برای پاک کردن سطح معمولاً باید از روش و ماده مورد تأیید سازنده استفاده شود و سپس اجازه داده شود محصول در شرایط مناسب خشک شود.
نگهداری پاراوان سربی
پاراوان سربی نسبت به روپوش کمتر در معرض خم شدن قرار دارد، اما مشکلات دیگری میتوانند آن را تهدید کنند.
در مدلهای متحرک، چرخها، پایه، فریم و اتصالات باید بررسی شوند. وزن بالای پاراوان باعث میشود کیفیت سیستم حرکتی اهمیت زیادی داشته باشد.
هنگام جابهجایی نباید پاراوان با سرعت به دیوار، دستگاه رادیولوژی یا سایر تجهیزات برخورد کند.
همچنین نباید از پاراوان بهعنوان تکیهگاه تجهیزات سنگین استفاده شود.
اگر حرکت چرخها دشوار شده است یا پاراوان هنگام توقف ثبات مناسبی ندارد، بهتر است مشکل قبل از ادامه استفاده بررسی شود.
روش نگهداری شیشه سربی
شیشه سربی یکی از تجهیزات حساس حفاظت پرتویی است و باید از ضربههای مکانیکی محافظت شود.
برای تمیز کردن آن باید از مواد و روشهایی استفاده شود که برای همان محصول مناسب هستند. استفاده از ابزار زبر یا مواد ساینده میتواند باعث ایجاد خط و خش روی سطح شود و کیفیت دید اپراتور را کاهش دهد.
در صورت مشاهده ترک، شکستگی یا آسیب ساختاری، بهتر است وضعیت شیشه توسط فرد متخصص بررسی شود.
فریم نگهدارنده شیشه نیز اهمیت زیادی دارد و باید از نظر استحکام و وضعیت نصب کنترل شود.
نگهداری عینک محافظ پرتویی
عینکهای مخصوص حفاظت پرتویی نیز باید مانند تجهیزات اپتیکی حساس نگهداری شوند.
لنزها نباید در تماس با اشیای تیز یا سطوح زبر قرار گیرند و بهتر است پس از استفاده داخل قاب یا محل مخصوص نگهداری شوند.
تمیز کردن لنز باید با روش توصیهشده توسط سازنده انجام شود تا سطح آن دچار خراش یا کدری نشود.
همچنین دستهها، فریم و اتصالات عینک باید بررسی شوند؛ زیرا آسیب مکانیکی میتواند استفاده صحیح از آن را دشوار کند.
تجهیزات سربی را در چه محیطی نگهداری کنیم؟
محیط نگهداری باید تمیز، خشک و متناسب با شرایط توصیهشده توسط تولیدکننده باشد.
قرار دادن تجهیزات در مجاورت منابع گرمای شدید، رطوبت بالا یا نور و شرایط محیطی نامناسب میتواند بر بعضی مواد و روکشها اثر بگذارد.
همچنین محل نگهداری باید به شکلی طراحی شود که احتمال برخورد ترالی، تخت بیمار یا سایر تجهیزات با محصولات حفاظتی کاهش پیدا کند.
بهتر است تجهیزات حفاظت پرتویی محل مشخص و اختصاصی داشته باشند.
چرا بازرسی ظاهری تجهیزات مهم است؟
قبل از استفاده میتوان یک بررسی ساده ظاهری انجام داد.
پارگی روکش، باز شدن دوخت، خرابی بست، تغییر شکل، آسیب فریم یا ترک شیشه از جمله مواردی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
مشاهده چنین مشکلاتی لزوماً به این معنا نیست که وسیله قطعاً عملکرد حفاظتی خود را از دست داده است، اما میتواند دلیلی برای بررسی دقیقتر باشد.
تجهیز آسیبدیده نباید بدون ارزیابی مناسب نادیده گرفته شود.
آیا تجهیزات سربی نیاز به بررسی دورهای تخصصی دارند؟
تجهیزات حفاظت پرتویی باید در چارچوب برنامه کنترل کیفیت و حفاظت پرتویی مرکز بررسی شوند. نوع بازرسی و فاصله زمانی آن میتواند بر اساس نوع وسیله، میزان استفاده، دستورالعمل سازنده و مقررات یا پروتکلهای مرکز متفاوت باشد.
در مورد روپوشها و برخی محافظهای انعطافپذیر، اگر احتمال آسیب داخلی وجود داشته باشد ممکن است ارزیابی تخصصی لازم شود.
بهتر است مسئول حفاظت پرتویی مرکز برنامه مشخصی برای شناسایی، ثبت وضعیت و بررسی تجهیزات داشته باشد.
شمارهگذاری تجهیزات سربی چه فایدهای دارد؟
در مراکزی که تعداد زیادی روپوش، محافظ تیروئید یا سایر تجهیزات وجود دارد، اختصاص یک کد یا شماره به هر وسیله میتواند مدیریت آنها را بسیار سادهتر کند.
برای هر محصول میتوان اطلاعاتی مانند تاریخ تهیه، محل استفاده، نتایج بررسیهای دورهای و تعمیرات احتمالی را ثبت کرد.
به این ترتیب اگر مشکلی در یکی از تجهیزات مشاهده شود، سابقه آن بهراحتی قابل پیگیری خواهد بود.
این روش بهخصوص در بیمارستانهای بزرگ و مراکز پرتردد بسیار کاربردی است.
بعد از مشاهده آسیب چه کاری انجام دهیم؟
اگر روی یکی از تجهیزات حفاظت پرتویی آسیب قابل توجهی مشاهده شد، بهتر است وسیله علامتگذاری یا از چرخه استفاده معمول خارج شود تا وضعیت آن بررسی گردد.
تصمیم درباره ادامه استفاده، تعمیر یا تعویض باید بر اساس نوع آسیب، محل آن، مشخصات محصول و ارزیابی فرد مسئول انجام شود.
استفاده از یک وسیله مشکوک بدون بررسی صرفاً به این دلیل که ظاهر آن هنوز قابل قبول است، روش مناسبی برای مدیریت تجهیزات حفاظتی نیست.
عمر مفید تجهیزات سربی چقدر است؟
برای همه تجهیزات سربی نمیتوان یک عدد ثابت به عنوان عمر مفید تعیین کرد.
نوع محصول، مواد سازنده، دفعات استفاده، روش نگهداری، شرایط محیطی و میزان آسیبهای مکانیکی همگی در طول عمر آن نقش دارند.
به همین دلیل وضعیت واقعی محصول و نتایج بازرسیها از سن تقویمی آن مهمتر است.
ممکن است تجهیزی که بهدرستی نگهداری شده است مدت زیادی قابل استفاده باقی بماند، در حالی که محصول دیگری در مدت کوتاهتری به دلیل استفاده نامناسب آسیب ببیند.
اشتباهات رایج در نگهداری تجهیزات سربی
بسیاری از آسیبها با رعایت چند نکته ساده قابل پیشگیری هستند. اشتباهات رایج شامل تا کردن روپوشها، قرار دادن اجسام سنگین روی آنها، رها کردن تجهیزات روی زمین، استفاده از مواد تمیزکننده نامناسب، جابهجایی خشن پاراوان و بیتوجهی به آسیبهای ظاهری است.
نبود محل مشخص برای نگهداری نیز یکی از دلایل مهم آسیبهای اتفاقی محسوب میشود.
آموزش کارکنان میتواند بخش قابل توجهی از این مشکلات را کاهش دهد.
آموزش کارکنان چه نقشی در افزایش عمر تجهیزات دارد؟
حتی بهترین تجهیزات حفاظت پرتویی در صورت استفاده نادرست میتوانند آسیب ببینند.
تمام افرادی که با این محصولات کار میکنند باید بدانند روپوشها چگونه آویزان شوند، تجهیزات با چه موادی تمیز شوند، پاراوان چگونه جابهجا شود و در صورت مشاهده آسیب چه اقدامی انجام دهند.
قرار دادن دستورالعمل کوتاه نگهداری در محل تجهیزات نیز میتواند مفید باشد.
بهتر است مسئولیت بررسی و مدیریت تجهیزات نیز به شکل مشخص در مرکز تعریف شود.
نگهداری تجهیزات سربی چگونه هزینههای مرکز را کاهش میدهد؟
تجهیزات حفاظت پرتویی باکیفیت میتوانند هزینه قابل توجهی داشته باشند. آسیب زودهنگام به روپوش، شیشه یا پاراوان میتواند مرکز را مجبور به تعمیر یا تعویض زودتر از موعد کند.
با اجرای یک برنامه ساده شامل استفاده صحیح، محل نگهداری مناسب، تمیزکاری اصولی و بازرسی دورهای میتوان بسیاری از آسیبهای قابل پیشگیری را کاهش داد.
بنابراین نگهداری صحیح علاوه بر مسئله ایمنی، از نظر اقتصادی نیز برای بیمارستانها و مراکز تصویربرداری اهمیت دارد.
جمعبندی
نگهداری صحیح تجهیزات سربی و حفاظت پرتویی بخش مهمی از مدیریت ایمنی در مراکز رادیولوژی، اتاقهای عمل و سایر محیطهای دارای اشعه ایکس است. روپوش و جلیقه سربی، محافظ تیروئید، پاراوان، شیشه و عینک محافظ هرکدام ساختار و شرایط نگهداری مخصوص خود را دارند و باید مطابق دستورالعمل سازنده استفاده شوند.
خودداری از تا کردن نامناسب روپوشها، استفاده از آویز مناسب، جلوگیری از ضربه و فشار، تمیزکاری با مواد تأییدشده، نگهداری در محیط مناسب و انجام بررسیهای دورهای از مهمترین اقداماتی هستند که میتوانند به حفظ وضعیت تجهیزات کمک کنند.
همچنین بهتر است تمام تجهیزات شناسنامه یا کد مشخص داشته باشند و سوابق بررسی آنها ثبت شود. اگر آسیب قابل توجهی مشاهده شد، وسیله باید قبل از ادامه استفاده مورد ارزیابی قرار گیرد.
در نهایت، خرید تجهیزات حفاظت پرتویی استاندارد تنها قدم اول است؛ استفاده و نگهداری اصولی از آنهاست که کمک میکند این سرمایه برای مدت طولانیتری در شرایط مناسب باقی بماند و بخشی مؤثر از برنامه حفاظت پرتویی مرکز باشد.